Belangrijke informatie COVID-19/Coronavirus

Hoe gaan wij om met coronamaatregelen tijdens onze nascholingen?

Lees verder

Geaccrediteerd
Onafhankelijk
Beoordeeld met een 8

Onafhankelijke nascholing voor

zorgprofessionals

"Als je met ouderen werkt leer je verdragen dat niet alles maakbaar is"

Naarmate mensen ouder worden valt er in het leven steeds meer weg. Het fysieke vermogen neemt af, de regie over het eigen leven verdwijnt en dierbaren overlijden. Arjan Videler, psychotherapeut en GZ-psycholoog, vertelt hoe hij ouderen met gecompliceerde rouw of depressiviteit begeleidt en waarom hij niet in de maakbaarheid van het leven gelooft.

Door: Hanne Dijkstra

“Normale rouw hoort bij het leven, iedereen maakt flinke verliezen mee”,  legt Videler uit. Hij werkt sinds de jaren '90 als psycholoog met ouderen. Eigenlijk in eerste instantie toevallig, omdat er op dat moment geen werk was voor psychologen voor volwassenen, maar nu zou hij niet meer anders willen.

Het effect van rouw en verlies merken we in ons functioneren. Bijvoorbeeld door van slag te raken bij het zien van een tv-programma of een specifieke auto die we met de overledene associëren. Als het goed is neemt dit na verloop van tijd wel af. Als dit niet het geval is spreekt men van gecompliceerde rouw. Mensen lopen vast in het vermijden van bepaalde situaties en ervaren een zware emotionele pijn. Een pijn zo heftig dat normaal functioneren onmogelijk wordt. En dan komen ze bij Videler.

Gecompliceerde rouw

De behandeling van gecompliceerde rouw is voornamelijk gericht op het erkennen en confronteren van dat wat mensen vermijden. “Het is eigenlijk een hele pijnlijke behandeling. We halen herinneringen op waar mensen echt niet aan willen denken. En ik geef ze ook huiswerk mee, bijvoorbeeld om in een oud fotoboek te kijken of een brief te schrijven. Een afscheidsbrief of een brief over schuldgevoel, zo van ‘Als ik de huisarts had gebeld had je nog geleefd.’ Iedereen rouwt op zijn eigen manier, dus ik probeer aan te sluiten bij wat past.”

Elk land, elke cultuur, iedere persoon heeft eigen rituelen die helpen bij het rouwen. Bijvoorbeeld naar de kerk gaan, of herinneringen ophalen tijdens Kerst. Ook in therapie probeert Videler rituelen te formuleren. “Een man en vrouw kwamen bij mij na de dood van hun zoon. De zoon had vanaf zijn zestiende een psychisch ziektebeeld, daarvoor was het een ‘gewone’ jongen geweest. De man kon echter niet aan die vroegere jaren denken, alleen aan de jaren dat hij ziek was, dat ze moesten knokken. Bij de vrouw was het precies andersom. Zij kon juist niet aan de zware jaren denken maar wilde vooral herinneringen ophalen aan de tijd dat het nog goed ging. Ze konden niet meer met elkaar praten, omdat ze de ander wilden sparen.

Toen heb ik ze gevraagd een foto mee te nemen van de jongen als zestienjarige; het kantelpunt. Ze hebben beiden wat over de foto en hun eigen herinneringen verteld, waardoor er langzaam ruimte ontstond om samen over hem te praten. Als ritueel gaan ze nu regelmatig terug naar een Zeeuws dorpje waar ze vroeger hebben gewoond. Daar gaan ze naar een vast restaurant, lopen ze over het strand en halen ze herinneringen op. Mijn rol is eigenlijk om mensen te helpen de moeilijke herinneringen niet meer uit de weg te gaan. Als het rouwproces daarna eenmaal op gang komt hoef ik niet meer zo veel te doen, dan is het een gewoon proces waarin iedereen op zijn eigen tempo verdergaat.”

Depressiviteit

Iemand die last heeft van gecompliceerde rouw hoeft niet depressief te zijn. “Het is wel een risicofactor maar iemand die rouwt is niet elk moment van de dag somber. Bij een depressie is het gevoelsleven altijd in mineur, heeft iemand een negatief zelfbeeld en denkt hij veel na over de dood. Bij gecompliceerde rouw zijn er ook momenten dat iemand kan genieten. Door bijvoorbeeld naar een voetbalwedstrijd te gaan. Op het moment zelf is hij blij maar na afloop voelt hij zich daar schuldig over. Als iemand depressief is gaan ze waarschijnlijk niet eens naar de wedstrijd toe, laat staan dat ze plezier hebben.”

Juist bij ouderen is het herkennen van depressie een uitdaging. Uit onderzoek[1] blijkt dat ouderen evenveel lichamelijke klachten ervaren als ‘gewone’ volwassenen maar minder somberheidsklachten aangeven. ‘We weten niet of ze ook daadwerkelijk minder klachten hebben of deze alleen minder uiten.”

Door middel van grondig doorvragen komt een depressie toch aan het licht. “Een oudere meneer had drie van zijn vier broers en zussen verloren, zijn vrouw was ook overleden en hij moest naar een verpleeghuis. Logisch dat hij zich niet blij voelt. Maar bij doorvragen bleek hij ook niet meer te kunnen genieten van bijvoorbeeld zijn kleinkinderen. Dan weet je dat er meer aan de hand is. In dit geval heeft een combinatie van medicijnen en praten uitkomst geboden.”

Maakbaarheid

Ouder worden betekent loslaten. Iets wat veel mensen moeilijk vinden. Er wordt dan ook veel onderzoek gedaan naar langer leven en onsterfelijkheid. Maar worden we daar wel mooiere mensen van? Videler: “Juist als je met ouderen werkt leer je verdragen dat niet alles maakbaar is, niet alles te verhelpen is. Ziek of hulpbehoevend worden is niet te vermijden. We leven in eindigheid. Als daar ooit nog tweehonderd jaar bijkomt krijgt wat je nu doet een hele andere betekenis. Nu zijn we bezig met doelen over een, twee of vijf jaar. Ik denk dat we het best moeilijk zouden krijgen als we plotseling allemaal veel langer leven."

En dat is nou volgens Videler juist zo mooi aan het werken met ouderen. "Om het echt te kunnen hebben over afscheid en de dood probeer ik te voelen wat zij voelen. En daardoor is het voor mij de kunst geworden om in het hier en nu te zijn, om dit leven zinvol te laten zijn.”

-- Arjan Videler spreekt op 30 mei op het congres 'Als somberheid de oude dag beheerst' over gecompliceerde rouw bij ouderen.--


[1] Hegeman JM, de Waal MWM, Comijs HC, Kok RM, van der Mast RC. Depression in later life: a more somatic presentation? Journal of Affective Disorders, 2015, 170: 196-202.