Geaccrediteerd
Onafhankelijk
Beoordeeld met een 8

Onafhankelijke nascholing voor

zorgprofessionals

“Ik probeer altijd het proces achter het gedrag te begrijpen”

Is schoppen, schelden of slaan door cliënten probleemgedrag? Geert Bettinger, trainer en coach, spreekt liever over ‘signaalgedrag’. Want met dat gedrag geeft de cliënt een signaal af dat hij zich onveilig voelt. “Veel cliënten hebben niet de woorden om te omschrijven waar ze mee zitten, dus laten ze het met hun gedrag zien. We moeten niet het gedrag willen veranderen maar juist op zoek gaan naar de achterliggende oorzaak.”

Door: Hanne Dijkstra

Bettinger, van oorsprong Z-verpleegkundige, maatschappelijk werker en docent, schreef het boek “Door stil te staan kom je verder” over de meerwaarde van signaalgedrag. Aan de hand van praktijkvoorbeelden laat hij de lezer reflecteren op zijn eigen handelen. Ook tijdens trainingen en masterclasses stimuleert hij hulpverleners zich te verplaatsen in de belevingswereld van de cliënt en te kijken wat hun eigen aandeel in probleemgedrag zou kunnen zijn.

“Ik werkte met een team waar een cliënt met beginnende dementie, meneer Van Vliet, regelmatig in de plant in de gang plaste. De plant werd weggehaald maar het gangplassen hield niet op. Toen hij incontinentiemateriaal kreeg werd meneer Van Vliet boos. De hulpverleners vonden het gedrag namelijk een probleem, maar hij niet. Uiteindelijk kwam het team met een creatieve oplossing. Meneer Van Vliet was vroeger boer geweest en was gewend om buiten te plassen. In zijn beleving was hij nog steeds buiten en kon hij dus gewoon plassen. Uiteindelijk hebben ze een boom op triplex geschilderd met een gat erin. Daarachter stond een emmer om zijn urine op te vangen. Meneer Van Vliet kon zo weer gewoon ‘buiten’ plassen en de hulpverleners stoorden zich niet meer aan zijn gedrag.”

Signaalgedrag van een cliënt komt vaak voort uit onveiligheid vanuit de hulpverlener. “Stel dat we met z’n allen in een zaal zitten en alleen ik heb de sleutel van de deur. Iemand ruikt gas en wil naar buiten maar ik zeg dat hij rustig moet doen en dat het wel goed komt. Deze persoon zegt dus ‘Ik voel me onveilig’ maar dat erken ik niet. Dat is wat ik bedoel met dat we moeten reflecteren op ons eigen handelen als cliënten signaalgedrag laten zien. Bieden wij deze persoon wel genoeg veiligheid?”

Hulpkreet

Als kind werd Bettinger zelf ook bestempeld als ‘probleemkind’. Op school was hij vrolijk, een haantje de voorste. Maar thuis had hij strijd; vooral met zijn moeder. Zij noemde hem lastig of moeilijk.  “En als je dat als kind maar vaak genoeg te horen krijgt, dan wordt je ook lastig.” Op die leeftijd snapte hij zijn eigen gedrag niet, nu wel. “Het was signaalgedrag, een hulpkreet.” Want toen hij tien jaar oud was, werd hij misbruikt door zijn oom. “Als kind snap je nog niks van je gedrag, waarom je doet wat je doet. Maar een tante zag het wel en zei: ‘Je lacht wel maar volgens mij is er meer aan de hand.’”

Kwetsbaar

Onderzoeken waar signaalgedrag vandaan komt vraagt kwetsbaarheid van de hulpverlener en een veilige sfeer binnen het team. “Je moet heel stevig in je schoenen staan om kwetsbaar te zijn. Ik gaf twee weken geleden een masterclass en daar durfden collega’s onderling niet te zeggen dat ze een cliënt moeilijk vonden. Het vraagt veiligheid binnen een team om open te kunnen zijn. En hoe kun je cliënten nou veiligheid bieden als het in het team onveilig is?”

Het brengt de hulpverlener zelf ook veel om te luisteren in plaats van probleemgedrag direct af te schrijven. Het biedt ruimte voor een meer gelijkwaardige relatie. “Ivan Wolffers schreef ooit in het boek "Een eindje meelopen" ‘Het is de stervende die mij begeleid in doodgaan.’ Dat raakte me zo. Want het zijn de cliënten die de meeste ervaring hebben. Ik heb geen ervaring met doodgaan, ik ben niet dement. Ik weet niet hoe ik zou zijn als ik dement zou zijn. Als iemand wanhopig is kan ik denken “fase 3” maar wat zegt dat nou eigenlijk? Ik kan ook hem ook bevragen, tijd nemen hem zijn verhaal laten ‘vertellen’ en hem op die manier mogelijk veiligheid bieden.”

Reacties

Bettinger is verrast door de vele positieve reacties op het boek. “Het zou toch eigenlijk allemaal voor zich moeten spreken. Er staat nauwelijks theorie in, het gaat alleen maar over de praktijk. Maar in de arrogantie van de wetenschap is vooral ruimte voor theorie. Dit boek gaat voor mij ergens over, ik ga terug naar de basis.”

-- Geert Bettinger spreekt op 12 april op het congres ‘Een frisse blik op onbegrepen gedrag’ over signaalgedrag (probleemgedrag) bij mensen met een verstandelijke beperking. --