Belangrijke informatie COVID-19/Coronavirus

Hoe gaan wij om met coronamaatregelen tijdens onze nascholingen?

Lees verder

Geaccrediteerd
Onafhankelijk
Beoordeeld met een 8

Onafhankelijke nascholing voor

zorgprofessionals

"Samenwerken is nog geen automatisme"

Goed samenwerken voorkomt medische fouten. Maar een veilige en open samenwerkingscultuur is nog geen automatisme in ziekenhuizen, vertelt Johan Lange. De chirurg in het Erasmus MC houdt zich al jaren bezig met het onderwerp patiëntveiligheid. “Het is niet alleen de verantwoordelijkheid van de individuele zorgverlener. Ziekenhuisbestuurders en verzekeraars moeten hier ook belangrijk aandeel in nemen.”

Door: Hanne Dijkstra

 “We zijn allemaal feilbaar, iedere zorgverlener maakt medische fouten. Maar als je samenwerkt in een team, kun je de fouten van de ander ondervangen.” Chirurg Johan Lange spreekt uit ervaring.  In 1993 maakte hij een ernstige medische fout. Tijdens een kijkoperatie, bij een patiënte met dystrofie van de hand, ging het fout. Hij haalde niet alleen het goede sympathische weefsel weg maar ook weefsel van de plexus brachialis. “Daardoor kon ze een aantal handspieren niet meer gebruiken.”

De patiënte diende een klacht in maar kwam daarna met een bijzonder voorstel. “In plaats van het Tuchtcollege, stelde ze voor dat ik zou publiceren over de complicaties die ik had veroorzaakt.” Zo gezegd, zo gedaan. Hoewel zijn eerste reactie was om het te negeren, zette de opdracht van de vrouw hem wel aan het denken. “Ik ben me bewuster geworden van de human factors in de zorg, die verantwoordelijk zijn voor een meerderheid van de gemaakte medische fouten. En van het belang van communicatie en samenwerking.”

Human factors

Emoties, geheugen, trots. Het zijn allemaal factoren die ertoe bijdragen dat zorgverleners fouten maken. “Tijdens een operatie zijn er bijvoorbeeld verschillende beslismomenten. Als je dan alleen van je eigen geheugen afhankelijk bent, ga je fouten maken, een stap overslaan. Het is aan de andere teamleden om op dat moment aan de bel te trekken. Of stel dat een arts een lastige thuissituatie heeft. Het is mogelijk dat hij dan niet optimaal geconcentreerd is. Dan moet je het als team samen doen of, veel beter nog, het probleem aangeven en het dit keer aan anderen overlaten.”

Goed teamwork betekent volgens de chirurg dat collega’s elkaar aanvullen en opmerkingen niet als kritiek maar als een vanzelfsprekend onderdeel van teamwork beschouwen. “Doel is om een spanningsloze crosscheck te hebben, een veilige cultuur waar je niet bang bent om je uit te spreken.” Als hoogleraar besteedt hij daar ook veel aandacht aan met zijn studenten. “De meeste zorgopleidingen leiden nog steeds op tot individuele zorgverlener. Dat moeten we ook zeker niet loslaten maar we moeten de vorming tot teamspeler er nadrukkelijk aan toevoegen, het moet een vanzelfsprekendheid worden.”

Cultuurverandering

Bij de basis beginnen dus. Maar als de coassistenten eenmaal in het ziekenhuis werken, blijkt de realiteit toch anders. In de traditionele hiërarchische structuur is weinig ruimte voor samenwerking in de nieuwe vorm en al helemaal niet voor opmerkingen naar de senior arts toe. Coassistenten vergeten de geleerde lessen al snel en nemen de heersende cultuur over. “Alleen coassistenten trainen helpt niks, of je moet 30 jaar wachten. De huidige ziekenhuiscultuur is gebaseerd op tradities van 200 jaar geleden. Daarom moeten juist bestuurders, medisch specialisten en verpleegkundigen worden bijgeschoold in teamwork.”

Cultuur Thermometer

In de luchtvaart is dit al een vanzelfsprekendheid. Als de co-piloot de handelingen van de captain niet dubbelcheckt, wordt dit door de piloot als een groot gemis ervaren. Piloten moeten ook jaarlijks een teamtraining volgen, “anders leert de ervaring dat het vervlakt en vervaagd.” Samenwerking vergt onderhoud dus. Als bestuurslid bij de Nederlandse Vereniging voor Heelkunde is Lange betrokken bij de ontwikkeling van een zogenaamde ‘Cultuur Thermometer’, waarbij meerdere keren per jaar de veiligheidscultuur op een afdeling wordt gemeten. De subsidie is binnen en medio 2017 starten verschillende proeftrajecten. “We hopen over drie jaar een betrouwbaar veiligheidsinstrument te hebben. Door meerdere keren per jaar de veiligheid te peilen, kan een zorgteam zo nodig snel ingrijpen en nieuw beleid implementeren. Bij positieve eerste resultaten hopen we dat het instrument door de overheid verplicht wordt.”

-- Johan Lange spreekt op 24 november op het congres 'Excelleren of disfunctioneren van medisch specialisten' over teamwork in de kliniek. --